Với đa số lực lượng lao động chỉ có thu nhập dưới 100 USD/tháng, các nhà làm chính sách cần khẩn trương thúc đẩy tiến trình công nghiệp hoá. Hiện tại, 70% lực lượng lao động Việt Nam đang sống ở khu vực nông thôn với mức thu nhập 60 USD chỉ hơn một nửa so với các lao động thành thị (biểu đồ 5). Khu vực Đông Nam Bộ có thu nhập cao nhất ở Việt Nam nhưng cũng chỉ ở mức 120USD/tháng (biểu đồ 5). Mặc dù lĩnh vực Nhà nước chiếm 1/3 nền kinh tế nhưng các doanh nghiệp tư nhân trong nước lại sử dụng 86% lực lượng lao động. Nhà nước đã thực hiện một số cải cách tích cực tuy nhiên vẫn còn rất cần những cải tiến về chất lượng giáo dục, cơ sở hạ tầng đô thị, hệ thống năng lượng và giao thông vận tải, chuỗi cung ứng để tăng cường liên kết với các doanh nghiệp nước ngoài, chất lượng sản xuất nông nghiệp và thị trường tài chính. Những kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy không sớm thì muộn những vướng mắc của nền kinh tế phải được giải quyết rõ ràng.
Cuộc họp Quốc hội nửa năm đã đưa ra kết luận với các thành viên nhằm khẳng định tầm quan trọng của khối sở hữu Nhà nước đối với sự phát triển chiến lược của quốc gia. Việc nhấn mạnh hiện nay là không có ưu tiên việc tối đa hóa lợi ích của FDI và hỗ trợ các doanh nghiệp tư nhân trong nước đã xác định quan điểm của chúng tôi rằng tiến trình cải tổ sẽ chậm lại. Dự án công – tư lần đầu tiên nhằm xây dựng đường cao tốc 100 km đã được công bố mà không thông qua một quá trình đầu thầu cạnh tranh.
Chỉ số PMI tháng 11 cho thấy nền kinh tế vẫn đang hoạt động dưới mức tiềm năng. Trong khi tăng trưởng hoạt động sản xuất chỉ ở mức khá chậm 50,3 điểm do sự hạn chế từ nhu cầu nước ngoài yếu và nhu cầu tiêu dùng trong nước giảm sút. Dòng vốn FDI mạnh mẽ đã bù đắp một phần sự sụt giảm số lượng nhân viên và hoạt động đầu tư. Lạm phát tháng 11 có xu hướng giảm xuống 5,8% so với cùng kỳ năm ngoái nhờ vào chi phí vận chuyển thấp hơn trong khi giá cả lương thực thực phẩm vẫn tăng. Thâm hụt thương mại từ đầu năm đến nay đã giảm còn 95 triệu USD – những dấu hiệu tích cực của sự ổn định vĩ mô. Nhưng điều này sẽ không làm tăng đáng kể năng suất lao động trong nước. Nguy cơ tình hình kinh tế đình trệ khá cao nếu không thể đạt được những tiến bộ hơn nữa nhằm giúp đầu tư công hiệu quả hơn.
Con đường phía trước
Một điểm sáng trong chỉ số PMI là chỉ số phụ nhân công việc làm tăng cao hơn từ mức 51,5 điểm trong tháng 10 lên đến 51,8 điểm trong tháng 11. Dòng vốn FDI tăng cao (lượng vốn giải ngân từ đầu năm đến nay đạt 10,5 tỷ USD trong khi vốn đăng ký là 13,8 tỷ USD) đã thúc đẩy nhu cầu đối với các lao động bán chuyên nghiệp mạnh hơn và hỗ trợ cho lĩnh vực xuất khẩu. Xuất khẩu đã tăng từ mức lên 18,9% trong tháng 11 so với cùng kỳ năm ngoái. Nhập khẩu trong tháng 11 đã tăng 23,1% so với cùng kỳ năm ngoái do nhu cầu thiết bị nguyên vật liệu tăng. Thâm hụt thương mại từ đầu năm đến nay đã giảm từ mức 187 triệu USD xuống còn 95 triệu USD trong tháng 11. Chúng tôi kỳ vọng năm 2013 sẽ khép lại với mức thặng dư thương mại nhỏ. Với dòng tiền được chuyển từ nước ngoài vào đang tăng, tài khoản vãng lai cũng sẽ trong tình trạng thặng dư hỗ trợ cho sự ổn định của tiền đồng.
Trong bức tranh tươi sáng hơn về sự ổn định vĩ mô khi đã có sự chuyển hướng mạnh mẽ từ khoảng thời gian lịch sử với thâm hụt thương mại cao, mất giá tiền tệ và lạm phát cao, Chính phủ Việt Nam cũng không nên xao nhãng. Đa phần những tiến triển là nhờ vào ham muốn tiêu dùng giảm đã khiến nhu cầu đối với các mặt hàng không thiết yếu giảm và dòng vốn đầu tư nước ngoài tăng cao. Tiêu dùng và đầu tư giảm chậm lại thực sự là điều cần thiết để hạ nhiệt nền kinh kế quá nóng nhưng đổi lại phải trả giá bằng việc mất sản lượng, đặc biệt là sự tồn tại của các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Biểu đồ 4 cho thấy các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam sở hữu đa phần lực lượng lao động của đất nước (86%). Khối Nhà nước chiếm 1/3 nền kinh tế lại chỉ sử dụng khoảng 10% lực lượng lao động hiếm hoi. Nếu như các doanh nghiệp tư nhân trong nước được đánh giá là bộ phận hoạt động hiệu quả nhất Việt Nam và có nhu cầu trọng yếu về lực lượng nhân viên, sức khoẻ của lĩnh vực này rất quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam trong tương lai. Điều này có nghĩa là lực lượng lao động cần phải hiệu quả hơn khi những nguồn lực được phân bổ cho những bộ phần đầu tư hiệu quả nhất.
Thị trường lao động Việt Nam vẫn còn sức cạnh tranh và hấp dẫn đối với các doanh nghiệp nước ngoài đang tìm kiếm cơ hội mở rộng đầu tư, khi mà lĩnh vực đầu tư đã cho thấy tốc độ tăng trưởng nhanh nhất về việc làm (biểu đồ 4). Nhưng lĩnh vực này chỉ sử dụng 3,3% lực lượng lao động. Các doanh nghiệp nước ngoài có thể là chất xúc tác giúp Việt Nam thay đổi tích cực theo hai hướng: một là, đem lại cơ hội cho các doanh nghiệp Việt được học hỏi kỹ thuật và cung cấp các linh kiện cho các công ty đa quốc gia nước ngoài; hai là, gia tăng nhu cầu cho các lao động kỹ thuật cao, thêm lực đẩy cho hệ thống giáo dục để cung cấp lao động có trình độ tay nghề cao hơn. Biểu đồ 4 cho thấy lĩnh vực đầu tư nước ngoài có nhu cầu về lao động tăng cao nhất. Hiện tại, một trong những vấn đề lớn nhất mà các doanh nghiệp nước ngoài ở Việt Nam phải đối mặt là những vướng mắc về việc cung cấp lao động trình độ cao. Việt Nam có thể gia tăng hiệu quả lao động bằng cách cải thiện chất lượng lao động. Điều này đòi hỏi một hệ thống giáo dục cao cấp hơn để đáp ứng với những nhu cầu đang thay đổi của nền kinh tế. Trong khi Việt Nam đang dành một ngân sách khá lớn cho giáo dục (6,6% GDP cho giáo dục công), chất lượng giáo dục chỉ đứng ở hàng thấp nhất trong khu vực. Trong 273.000 sinh viên Việt Nam tốt nghiệp ra trường mỗi năm (Thái Lan 534.000 sinh viên và Indonesia 811.000 sinh viên), đa số các bạn trẻ đều không làm những công việc liên quan đến ngành đào tạo cũng như có những kỹ năng đáp ứng tiêu chuẩn toàn cầu. Chưa hết, Việt Nam vẫn còn thu hút một lượng vốn FDI cao vì lực lượng lao động siêng năng cần cù và mức lương nhân công tương đối rẻ. Tuy nhiên lợi thế này chỉ mang tính tạm thời khi dân số Việt Nam đến tuổi trưởng thành trong ba thập niên tới.
Trong khi Chính phủ từ bỏ việc ưu tiên tăng trưởng nhanh so với đảm bảo môi trường
kinh tế vĩ mô ổn định hơn, về cơ bản thì Việt Nam vẫn chưa thay đổi những ưu
tiên của mình là xem lĩnh vực Nhà nước vẫn lực lượng chiến lược quan trọng nhất
cho nền kinh tế. Về cơ bản, điều này sẽ không đáng lo ngại nếu như những cải
cách được thực hiện để gia tăng hiệu quả của lĩnh vực Nhà nước, có rất ít
những dấu hiệu cho thấy có những cải tổ ý nghĩa được tiến hành. Sự tồn tại
của các doanh nghiệp điện tử nước ngoài như Samsung và Canon là cơ hội cho các
doanh nghiệp điện tử Việt Nam để hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Những
nghiên cứu gần đây nhất của JETRO cho thấy các doanh nghiệp Nhật Bản đã gặp khó
khăn lớn nhất trong việc thu mua các nguyên liệu từ Việt Nam trong khu vực châu
Á (chỉ đánh giá Việt Nam cao hơn Lào và Bangladesh). Đây một vấn đề thường thấy
đối với các doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam. Các doanh nghiệp Nhà nước chiếm
ưu thế trong ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam nhưng họ thiếu sự liên kết với
các doanh nghiệp FDI và các doanh nghiệp vừa và nhỏ tư nhân. Vì các doanh nghiệp
tư nhân trong nước nhanh nhẹn hơn và hiệu quả hơn trong hoạt động của mình, họ
cần nhiều hoạt động hỗ trợ để kích thích tăng trưởng. Nếu không làm vậy, nhu cầu
cho lao động bán chuyên của Việt Nam sẽ bị giới hạn đối với các doanh nghiệp nước
ngoài, những đơn vị có thể sẽ rời bỏ Việt Nam một khi lao động ở đây không còn
mang tính cạnh tranh nữa.
Về mặt tích cực lạm phát đang chậm lại từ mức 5,9% xuống còn
5,8% trong tháng 11 so với cùng kỳ năm ngoái, điều đó cũng chỉ ra là nhu cầu Việt
Nam cũng đang thấp. Trong suốt thời kỳ tăng trưởng chậm chạp này, Chính phủ nên
xem xét lại các vấn đề cơ bản như chất lượng lao động, hiệu quả của các doanh
nghiệp và những vướng mắc về mặt cơ sở hạ tầng, đặc biệt là những khu vực đô thị
để bảo đảm rằng phục hồi là có thể. Củng cố sự thống trị của lĩnh vực hoạt động
yếu nhất của nền kinh tế không phải là bước đi tiến bộ; nuôi dưỡng sự phát
triển của những ngôi sao sáng nhất mới nên là tham vọng của Chính phủ.
Theo H. Anh
Diendandoanhnghiep
