Trung Quốc sản xuất hơn 80% lượng tấm pin mặt trời của thế giới. Nhờ những nỗ lực đó, các nguồn năng lượng tái tạo đã tạo ra nhiều điện năng hơn so với từ than đá trên toàn thế giới vào năm ngoái. Tuy nhiên, ngành công nghiệp năng lượng mặt trời của Trung Quốc, dù dẫn đầu thế giới, đang trong tình trạng hỗn loạn. Và cuộc chiến tại Vùng Vịnh sẽ không đủ để ổn định ngành này.
Xuất khẩu năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã liên tục tăng mạnh trong hàng thập kỷ. Nhưng đó chỉ là những biểu hiện hào nhoáng bên ngoài của các doanh nghiệp năng lượng tái tạo Trung Quốc, khi họ phải đối mặt với ba vấn đề nan giải. Nhu cầu trong nước đối với sản phẩm của họ đang giảm lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ do lưới điện quốc gia – thị trường lớn nhất cho tấm pin mặt trời – đã bị quá tải. Trong khi đó, nguồn cung tấm pin mặt trời lại dư thừa do nhiều năm đầu tư mạnh vào các nhà máy. Và chủ nghĩa bảo hộ ở thị trường nước ngoài đang gia tăng.
Những vấn đề này cũng hội tụ vào một thời điểm khó khăn. Hầu hết các công ty đã hoạt động thua lỗ kể từ năm 2024 do cuộc chiến giá cả khốc liệt, và số vụ phá sản đang gia tăng. Sau thời kỳ tăng trưởng chóng mặt, nhà máy sản xuất năng lượng mặt trời của thế giới hiện đang phải đối mặt với bài toán tồn tại.
Vào những năm 2010, Trung Quốc cung cấp 40% lượng tấm pin mặt trời của thế giới. Tới 2024, thị phần toàn cầu của nước này đã vượt quá 80%, gần như độc quyền. Vào giữa những năm 2000, chính phủ Trung Quốc đã đầu tư hàng trăm tỷ đô la vào việc phát triển ngành sản xuất năng lượng tái tạo, tập trung vào những gì mà các quan chức sau này gọi là “ba lĩnh vực mới”: xe điện, pin lithium và pin mặt trời.
Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời toàn cầu không phải lúc nào cũng thuận lợi cho các nhà đầu tư. Các tấm pin mặt trời hầu như giống nhau, và những cải tiến do một nhà sản xuất thực hiện nhanh chóng bị các đối thủ cạnh tranh sao chép. Vì vậy, các công ty thường cố gắng mở rộng quy mô càng nhanh càng tốt để giành thị phần. Điều đó có nghĩa là sản lượng có thể vượt xa nhu cầu, dẫn đến lợi nhuận sụt giảm. Xu hướng này đã dẫn đến sự sụt giảm mạnh doanh thu vào năm 2018, chẳng hạn, sau đó là sự phục hồi khi nhu cầu bắt kịp.
Nhưng sự suy thoái hiện tại lại ở một mức độ khác. Thị trường chính cho tấm pin mặt trời luôn nằm trong nội địa Trung Quốc, và việc triển khai đã diễn ra nhanh chóng trong những năm gần đây đến mức vượt quá khả năng hấp thụ của lưới điện. Trên khắp đất nước, mái nhà, đồi núi và sa mạc đều được phủ kín bởi lớp silicon màu xám đậm.
Để đảm bảo nguồn điện, Trung Quốc từ trước đến nay vẫn dựa vào các nhà máy nhiệt điện than, có thể bật tắt khi cần thiết. Tấm pin mặt trời chỉ hoạt động khi trời nắng, điều này có thể dẫn đến thiếu điện vào ban đêm và dư thừa vào ban ngày. Kết quả là, trong tháng 1 và tháng 2, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã bị lãng phí, tăng từ 6% so với cùng kỳ năm ngoái.
Tất cả những điều đó khiến việc bổ sung thêm nhiều hệ thống năng lượng mặt trời trở nên bất khả thi. Theo một nhóm ngành, số lượng các dự án được lắp đặt trong năm nay có thể giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Bloomberg NEF, một công ty tư vấn, cho biết điều đó đủ để khiến nhu cầu toàn cầu về tấm pin mặt trời giảm vào năm 2026 lần đầu tiên sau hai thập kỷ.
Để lưới điện của Trung Quốc có thể đáp ứng được, cần phải có khả năng lưu trữ năng lượng mặt trời dư thừa hoặc vận chuyển nó đi xa đến những nơi cần thiết. Điều đó đòi hỏi đầu tư lớn vào pin và đường dây tải điện, cũng như tìm ra các cơ chế thị trường linh hoạt để phối hợp mọi thứ (ở một số khu vực, các hợp đồng dài hạn cho điện than loại trừ năng lượng tái tạo mặc dù chúng rẻ hơn). Tất cả điều này đang diễn ra, được hỗ trợ bởi thực tế là pin, giống như tấm pin mặt trời, đang trở nên rẻ hơn nhiều khi sản lượng tăng lên. Nhưng điều đó cần thời gian. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi việc lắp đặt năng lượng mặt trời bắt đầu tăng trở lại vào năm tới, tốc độ tăng trưởng có thể sẽ chậm hơn nhiều so với trước đây.
Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang phải vật lộn với tình trạng dư cung. Đầu tư ồ ạt đã giúp họ sản xuất được hơn 1.000 Gigawatt (GW) công suất tấm pin mặt trời mỗi năm. Con số này vượt xa mức 600 GW đã được lắp đặt trên toàn thế giới vào năm 2025 và có lẽ còn nhiều hơn mức mà thị trường toàn cầu có thể hấp thụ, theo nhận định của Jenny Chase thuộc Bloomberg NEF. “Hiện tại, chúng ta đang cạn kiệt nguồn cầu là các quốc gia lớn chưa có nhiều năng lượng mặt trời.”
Các nhà sản xuất năng lượng mặt trời đã kêu gọi “tự kỷ luật” để giảm bớt tình trạng dư thừa công suất. Năm ngoái, một số công ty đã cố gắng phối hợp hạn ngạch sản xuất và đặt ra mức giá sàn cho các tấm pin. Tuy nhiên, việc hợp tác giữa họ lại không hề dễ dàng khi ai cũng chỉ nghĩ đến miếng bánh của mình. Chỉ vài tuần sau khi thỏa thuận được ký kết, một công ty đã bị chỉ trích công khai vì vi phạm thỏa thuận. Sau đó, vào tháng Giêng, các quan chức cho biết họ lo ngại rằng nhóm này có thể trở thành một cartel.
Tuy nhiên, các quan chức cũng rất muốn cắt giảm sự dư thừa nguồn lực, vì đây là vấn đề chung của toàn ngành năng lượng sạch Trung Quốc. Chính phủ từng hào phóng hỗ trợ các nhà sản xuất năng lượng mặt trời bằng nhiều cách, từ đất đai giá rẻ đến các khoản vay không lãi suất. Giờ đây, chính phủ đã giảm bớt đáng kể các biện pháp hỗ trợ này.
Từ tháng 6 năm ngoái, các dự án năng lượng mặt trời mới phải bán điện theo giá thị trường thay vì được hưởng mức giá mua điện ưu đãi. Và một lý do lớn dẫn đến sự tăng vọt xuất khẩu trong tháng 3 là do các công ty đã đẩy mạnh xuất khẩu trước ngày 1/4, khi họ không còn được hoàn thuế xuất khẩu. Trong những tháng gần đây, một số chính quyền địa phương Trung Quốc thậm chí còn bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời hoàn trả hàng triệu nhân dân tệ tiền trợ cấp, thà để họ phá sản còn hơn là phải gánh vác những công ty thất bại.
Trong khi đó, địa chính trị có thể mang đến nhiều bất ổn hơn. Các tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc đã trở thành nạn nhân của chính sự thành công của mình, gây ra phản ứng bảo hộ ở cả các nước phương Tây và các nước láng giềng, bao gồm cả Ấn Độ. Từ năm 2022, Mỹ đã áp đặt các hạn chế chặt chẽ đối với hàng nhập khẩu, cũng như thuế quan cao đối với các lô hàng được phép nhập khẩu. Một số người cũng lo ngại rằng cơ sở hạ tầng điện do Trung Quốc sản xuất có thể gây ra rủi ro an ninh; vào tháng 5, Liên minh châu Âu cho biết họ sẽ loại bỏ dần các nhà cung cấp biến tần của Trung Quốc, một thiết bị quan trọng trong ngành năng lượng mặt trời, trong các dự án do EU tài trợ. Một số công ty Trung Quốc đang cố gắng thuê ngoài sản xuất ở nước ngoài để tránh những rắc rối chính trị như vậy.
Tất cả những điều đó tạo nên một triển vọng ảm đạm. Hơn 40 công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã phá sản, bị mua lại hoặc bị hủy niêm yết khỏi sàn giao dịch chứng khoán kể từ năm 2024. Theo hãng tin Reuters, một phần ba lực lượng lao động của 5 công ty lớn nhất nước này đã bị sa thải. Nhưng làn sóng hợp nhất lớn nhất vẫn chưa kết thúc, theo Jessica Jin của công ty nghiên cứu S & P Global. Giá tấm pin mặt trời đã tăng nhẹ trong những tháng gần đây, nhưng vẫn được bán với giá thấp hơn chi phí sản xuất trung bình. Giá cổ phiếu của LONG i Green Energy Technology, Tongwei, Jingko Solar và Trina Solar, những nhà sản xuất lớn nhất, đều đang ở mức thấp hơn nhiều so với một nửa mức đỉnh điểm cách đây vài năm.
Liệu có điều gì có thể đưa thời kỳ hoàng kim của năng lượng mặt trời trở lại? Chắc chắn sẽ hữu ích nếu các quốc gia dỡ bỏ rào cản thương mại đối với hàng hóa Trung Quốc. Và một cứu cánh khác cho ngành công nghiệp Trung Quốc có thể là việc thương mại hóa các công nghệ giúp tăng đáng kể hiệu suất của các tấm pin mặt trời (hiện nay hầu hết chỉ chuyển đổi 22-24% ánh sáng chiếu vào thành điện năng; các loại pin mặt trời tiên tiến hơn gọi là perovskite có thể đẩy tỷ lệ này lên trên 30% trong khi về lý thuyết, chi phí sản xuất sẽ rẻ hơn). Câu hỏi đặt ra là bao nhiêu công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc sẽ tồn tại để chứng kiến những tiến bộ đó?
Theo The Economist
